Ο Φραντς Βέστερ κατεβαίνει σε έναν τάφο μπροστά σε 600 θεατές, για να αποδείξει ότι το «φέρετρο ασφαλείας» του μπορεί να νικήσει τον μεγαλύτερο φόβο του 19ου αιώνα: την ταφή ανθρώπου που είναι ακόμη εν ζωή.
Μια ορχήστρα παίζει πένθιμη μουσική. Οι σερβιτόροι μοιράζουν μπίρα και περίπου 600 άνθρωποι στριμώχνονται γύρω από έναν ανοιχτό τάφο, προσπαθώντας να δουν καλύτερα. Όσοι δεν βρίσκουν θέση σκαρφαλώνουν στα δέντρα. Το ημερολόγιο γράφει 1η Σεπτεμβρίου 1868.
Στο κέντρο του θεάματος βρίσκεται ένα μαύρο φέρετρο με ασημένια διακόσμηση.
Ο ηλικιωμένος Φραντς Βέστερ πλησιάζει, ξαπλώνει μέσα και αφήνει τους νεκροθάφτες να κλείσουν το καπάκι. Από το πλήθος ακούγονται πειράγματα και φωνές αποχαιρετισμού. «Αντίο!»
Το φέρετρο κατεβαίνει στον λάκκο. Ένας τετράγωνος σωλήνας, στολισμένος με στεφάνια λουλουδιών, το συνδέει με την επιφάνεια. Οι νεκροθάφτες αρχίζουν να ρίχνουν χώμα και, μέσα σε δεκαπέντε λεπτά, ο εφευρέτης βρίσκεται θαμμένος κάτω από περίπου 1,2 μέτρα γης.
Η ώρα περνά. Το κοινό συζητά, πίνει και περιμένει να δει αν ο άνθρωπος που μόλις θάφτηκε θα καταφέρει να επιστρέψει μόνος του.
Έπειτα από μία ώρα και δεκαπέντε λεπτά, το κάλυμμα του σωλήνα ανοίγει. Ο Βέστερ ανεβαίνει από την αυτοσχέδια σκάλα και εμφανίζεται ξανά στο φως.
Οι θεατές χειροκροτούν και τρέχουν να τον αγκαλιάσουν. Η ζωντανή ταφή έχει μετατραπεί σε δημόσιο θέαμα — και ένας από τους βαθύτερους ανθρώπινους φόβους σε επιχειρηματική παρουσίαση προϊόντος.
Η επίδειξη της 1ης Σεπτεμβρίου
Η παράξενη αυτή παράσταση πραγματοποιείται την 1η Σεπτεμβρίου 1868 στους κήπους της ζυθοποιίας Baire, στη λεωφόρο Σπρίνγκφιλντ του Νιούαρκ, στο Νιου Τζέρσεϊ.
Κάθε θεατής πληρώνει 50 σεντς για να την παρακολουθήσει. Με περίπου 600 εισιτήρια, η επίδειξη αποφέρει 300 δολάρια — ένα σημαντικό ποσό για την εποχή, πριν καν πουληθεί το πρώτο φέρετρο.
Η ημερομηνία συγχέεται συχνά με την κατοχύρωση της εφεύρεσης. Στην πραγματικότητα, ο Βέστερ έχει λάβει την αμερικανική πατέντα υπ’ αριθμόν 81.437 μία εβδομάδα νωρίτερα, στις 25 Αυγούστου 1868.
Την 1η Σεπτεμβρίου δεν παρουσιάζει ένα σχέδιο πάνω σε χαρτί. Παρουσιάζει τον εαυτό του ως την απόδειξη ότι το σχέδιο λειτουργεί.
Η πατέντα ονομάζεται «Βελτιωμένη θήκη ταφής» και υπόσχεται ότι, αν κάποιος ενταφιαστεί προτού σβήσει πραγματικά η ζωή του, θα μπορεί είτε να ειδοποιήσει τους ανθρώπους στην επιφάνεια είτε να βγει μόνος του από τον τάφο.
Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πιο αποτελεσματική διαφήμιση από έναν εφευρέτη που θάβεται μέσα στο ίδιο του το προϊόν και επιστρέφει ζωντανός.
Ο τρόμος της νεκροφάνειας
Για να καταλάβει κανείς γιατί 600 άνθρωποι πληρώνουν για να δουν έναν άνδρα να θάβεται, πρέπει να επιστρέψει στον 19ο αιώνα και σε αυτό που οι γιατροί αποκαλούν ταφοφοβία: τον φόβο ταφής ενώ είσαι ακόμη ζωντανός.
Η ιατρική δεν διαθέτει ακόμη τα σύγχρονα μέσα παρακολούθησης της καρδιακής και εγκεφαλικής λειτουργίας. Η επιβεβαίωση του θανάτου βασίζεται στην αναπνοή, στον σφυγμό, στη θερμοκρασία του σώματος και στην κρίση του γιατρού — όταν υπάρχει γιατρός.
Καταστάσεις όπως το βαθύ κώμα, η καταληψία και η απώλεια των αισθήσεων μπορούν να δώσουν την εντύπωση ότι ένας άνθρωπος έχει πεθάνει. Οι επιδημίες χολέρας και άλλων μεταδοτικών νόσων ενισχύουν την ανασφάλεια, καθώς οι φόβοι για τη διάδοση της ασθένειας οδηγούν συχνά σε βιαστικές ταφές.
Πραγματικά περιστατικά συνυπάρχουν με φήμες, υπερβολές και δημοσιογραφικές ιστορίες τρόμου. Κάθε εκταφή κατά την οποία ένα σώμα βρίσκεται σε διαφορετική θέση ή εμφανίζει σημάδια αποσύνθεσης μπορεί να παρουσιαστεί ως απόδειξη ότι ο νεκρός είχε ξυπνήσει μέσα στο φέρετρο.
Η λογοτεχνία κάνει τον φόβο ακόμη μεγαλύτερο. Το 1844, ο Έντγκαρ Άλαν Πόε δημοσιεύει την «Πρόωρη ταφή», την ιστορία ενός ανθρώπου που πάσχει από καταληψία και ζει με την εμμονή ότι κάποια ημέρα θα ξυπνήσει μέσα σε έναν τάφο.
Οι αναγνώστες γνωρίζουν ότι το σενάριο είναι λογοτεχνικό. Δεν είναι, όμως, βέβαιοι ότι είναι αδύνατο.
Καμπανάκι, αέρας και μια σκάλα προς τη ζωή
Η ιδέα του Βέστερ δεν είναι η πρώτη απόπειρα κατασκευής ενός «φερέτρου ασφαλείας». Ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα εμφανίζονται σχέδια με παράθυρα, αεραγωγούς και μηχανισμούς διαφυγής.
Το 1829, ο Γερμανός γιατρός Γιόχαν Γκότφριντ Τάμπεργκερ σχεδιάζει ένα σύστημα στο οποίο σχοινιά συνδέουν τα χέρια, τα πόδια και το κεφάλι του νεκρού με ένα καμπανάκι στην επιφάνεια. Αν ο άνθρωπος ξυπνήσει και κινηθεί, το καμπανάκι θα ειδοποιήσει τον νυχτοφύλακα του νεκροταφείου.
Ο Βέστερ προχωρά πολύ περισσότερο. Το φέρετρό του είναι ελαφρώς ψηλότερο από τα συνηθισμένα, ώστε ο εγκλωβισμένος να μπορεί να κινηθεί. Πάνω από το κεφάλι του υπάρχει ένα κινητό τμήμα και ένας τετράγωνος κατακόρυφος σωλήνας, πλάτους περίπου 60 εκατοστών, που καταλήγει πάνω από το έδαφος.
Στο εσωτερικό του σωλήνα υπάρχουν στηρίγματα που λειτουργούν σαν σκάλα. Ένα σχοινί τοποθετείται στο χέρι του νεκρού και συνδέεται με καμπανάκι στην επιφάνεια. Με το τράβηγμά του, το καμπανάκι χτυπά και ένας μηχανισμός απελευθερώνει το επάνω κάλυμμα.
Αν ο άνθρωπος έχει αρκετές δυνάμεις, μπορεί να ανέβει μόνος του. Αν είναι πολύ αδύναμος, μπορεί να χτυπά το καμπανάκι ώσπου να έρθει βοήθεια. Ο σωλήνας προσφέρει συγχρόνως αέρα και επιτρέπει στους ανθρώπους στην επιφάνεια να κοιτάξουν μέσα και να διαπιστώσουν αν υπάρχει πραγματικά κίνηση.
Κάτω από το κεφάλι προβλέπεται ακόμη και χώρος για νερό, τροφή ή «αναζωογονητικά» μέσα. Ο πρόωρα θαμμένος δεν αποκτά απλώς συναγερμό. Αποκτά μια μικρή, υπόγεια έξοδο κινδύνου.
Η μεγάλη κούρσα των φερέτρων
Ο φόβος γεννά μια ολόκληρη κατηγορία εφευρέσεων. Μόνο στη Γερμανία κατοχυρώνονται περισσότερα από 30 διαφορετικά σχέδια φερέτρων ασφαλείας κατά τον 19ο αιώνα.
Άλλα χρησιμοποιούν σημαίες που υψώνονται όταν το σώμα κινηθεί. Άλλα διαθέτουν γυάλινους σωλήνες, μηχανικούς ανεμιστήρες, ηλεκτρικά κυκλώματα ή συστήματα που επιτρέπουν την παρατήρηση του προσώπου.
Το 1882, ο Τζον Κρίχμπαουμ κατοχυρώνει έναν μηχανισμό που καταγράφει την κίνηση των χεριών και ταυτόχρονα διοχετεύει αέρα στο φέρετρο. Το 1885, οι Τσαρλς Σίλερ και Φρέντερικ Μπόρντρεγκερ σχεδιάζουν μια ακόμη πιο περίπλοκη κατασκευή, με ηλεκτρικό συναγερμό, ανεμιστήρα και οπτικό σήμα.
Το 1897, ο Ρώσος κόμης Μισέλ ντε Καρνίς-Καρνίτσκι παρουσιάζει το Le Karnice. Η παραμικρή κίνηση στο εσωτερικό ενεργοποιεί την παροχή αέρα, χτυπά ένα κουδούνι και υψώνει μια σημαία.
Η τεχνική ευρηματικότητα είναι εντυπωσιακή. Η εμπορική επιτυχία, όμως, παραμένει αμφίβολη.
Μερικά φέρετρα κατασκευάζονται και ενδεχομένως πωλούνται, αλλά δεν προκύπτει ότι δημιουργείται η μεγάλη, προσοδοφόρα βιομηχανία που συχνά περιγράφεται. Ούτε υπάρχει αξιόπιστα τεκμηριωμένη περίπτωση ανθρώπου που σώζεται μετά την ταφή του χάρη σε έναν τέτοιο μηχανισμό.
Πολλά από τα σχέδια θα ήταν πιθανότατα αναποτελεσματικά. Τα σχοινιά μπορούσαν να μετακινηθούν από την υποχώρηση του σώματος ή τα αέρια της αποσύνθεσης, προκαλώντας ψεύτικους συναγερμούς. Άλλοι μηχανισμοί ήταν τόσο ευαίσθητοι ώστε ενεργοποιούνταν χωρίς να υπάρχει ζωή — ή τόσο περίπλοκοι ώστε κινδύνευαν να μη λειτουργήσουν όταν πραγματικά χρειάζονταν.
Τα φέρετρα ασφαλείας ήταν περισσότερο αγορά υποσχέσεων και φόβου παρά αποδεδειγμένη βιομηχανία διάσωσης.
Οι διάσημες φράσεις που… (δεν) γεννήθηκαν στον τάφο
Το καμπανάκι πάνω από το φέρετρο δημιουργεί μια εξαιρετικά πειστική ιστορία. Γι’ αυτό και μέχρι σήμερα επαναλαμβάνεται ότι από αυτό προέρχεται η αγγλική έκφραση saved by the bell — «σώθηκε από το καμπανάκι».
Δεν δέχονται όμως όλοι αυτοί την εκδοχή. Πολλοί λεξικογράφοι συνδέουν την έκφραση με την πυγμαχία. Ένας αθλητής που βρίσκεται κοντά στην ήττα μπορεί να «σωθεί» από το χτύπημα του κουδουνιού που σημαίνει το τέλος του γύρου.
Ούτε το dead ringer, που περιγράφει δύο ανθρώπους ή πράγματα με εκπληκτική ομοιότητα, προέρχεται από κάποιον νεκρό που χτύπησε το καμπανάκι του. Η λέξη ringer χρησιμοποιείται τον 19ο αιώνα στις ιπποδρομίες για ένα άλογο που αντικαθιστά κρυφά ένα άλλο, ενώ το dead έχει την έννοια του «απόλυτα» ή «ακριβώς».
Ακόμη και η περίφημη graveyard shift, η νυχτερινή βάρδια, δεν γεννιέται από υπαλλήλους που περιφέρονται στα νεκροταφεία περιμένοντας να ακούσουν καμπάνες. Οι γλωσσικές της ρίζες βρίσκονται στη ναυτική «νυχτερινή φυλακή» και αργότερα στη βιομηχανική εργασία κατά τις πιο ήσυχες ώρες της νύχτας.
Ορισμένα σχέδια φερέτρων προϋποθέτουν πράγματι την ύπαρξη νεκροταφειακού φύλακα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δημιουργείται ένας νέος επαγγελματικός κλάδος ανθρώπων που περνούν τις νύχτες ακούγοντας τους τάφους.
Ο άνθρωπος που πούλησε τον φόβο ως θέαμα
Ο Φραντς Βέστερ δεν αποδεικνύει ότι το φέρετρό του μπορεί να διακρίνει έναν νεκρό από έναν άνθρωπο σε κώμα. Αποδεικνύει μόνο ότι ένας υγιής άνδρας, γνωρίζοντας πώς λειτουργεί ο μηχανισμός, μπορεί να παραμείνει για λίγο θαμμένος και να επιστρέψει στην επιφάνεια.
Από εμπορική άποψη, όμως, η επίδειξή του είναι ιδιοφυής. Δεν προσπαθεί να εξηγήσει απλώς μια πατέντα. Μετατρέπει το χειρότερο σενάριο του πελάτη σε δημόσιο θέαμα και παρουσιάζει το προϊόν του ως τη μοναδική έξοδο.
Την 1η Σεπτεμβρίου 1868, κανένα καμπανάκι δεν σώζει έναν άνθρωπο που θάφτηκε κατά λάθος. Ένας εφευρέτης κατεβαίνει οικειοθελώς στον τάφο, ενώ το πλήθος πίνει μπίρα και περιμένει την ανάστασή του.
Η αληθινή κληρονομιά των φερέτρων ασφαλείας δεν βρίσκεται στις διάσημες φράσεις ούτε σε καταγεγραμμένες διασώσεις.
Βρίσκεται σε μια ιδέα που παραμένει απολύτως σύγχρονη: όταν ο φόβος είναι αρκετά ισχυρός, δεν χρειάζεται να αποδείξεις ότι το προϊόν σου θα χρησιμοποιηθεί ποτέ.
Αρκεί να πείσεις τον πελάτη ότι δεν μπορεί να αντέξει τον κίνδυνο να μην το αγοράσει.
ΠΗΓΗ ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ
