Τρία δευτερόλεπτα. Τόσο υποτίθεται ότι διαρκεί η μνήμη ενός χρυσόψαρου.Κάνει έναν γύρο στη γυάλα, ξεχνά όσα είδε, ξεκινά πάλι από την αρχή και κάθε καινούργιος γύρος είναι, περίπου, μια ολοκαίνουργια ζωή.
Η ιστορία είναι τόσο διαδεδομένη ώστε η «μνήμη χρυσόψαρου» έγινε συνώνυμη της σχεδόν κωμικής αφηρημάδας. Ξέχασες πού άφησες τα κλειδιά σου; Μνήμη χρυσόψαρου. Σου είπαν κάτι και πέντε λεπτά αργότερα δεν το θυμάσαι; Το ίδιο.
Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα. Το χρυσόψαρο θυμάται πολύ περισσότερο από τρία δευτερόλεπτα.Και όχι απλώς λίγο περισσότερο.
Πειράματα έχουν δείξει ότι τα ψάρια αυτά μπορούν να μαθαίνουν συσχετισμούς, να προσανατολίζονται στον χώρο, να εκπαιδεύονται ώστε να ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένα σήματα και να διατηρούν πληροφορίες για πολύ μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα από τον περίφημο μύθο των τριών δευτερολέπτων.
Από πού ήρθαν τα «3 δευτερόλεπτα»;
Εδώ η ιστορία γίνεται κάπως παράξενη. Παρά το πόσο συχνά επαναλαμβάνεται ο συγκεκριμένος αριθμός, δεν υπάρχει κάποιο κλασικό επιστημονικό πείραμα που να απέδειξε ότι η μνήμη του χρυσόψαρου διαρκεί τρία δευτερόλεπτα.
Ο μύθος φαίνεται να αναπαράχθηκε επί χρόνια στη λαϊκή κουλτούρα, στα μέσα ενημέρωσης και στην καθημερινή συζήτηση μέχρι που απέκτησε την ισχύ «επιστημονικού δεδομένου».
Δεν είναι. Και χρειάζονται μόλις μερικά απλά πειράματα για να καταρρεύσει.
Το χρυσόψαρο που ήξερε τι ώρα είναι
Ένα από τα εντυπωσιακότερα πράγματα που μπορούν να μάθουν τα χρυσόψαρα αφορά όχι μόνο το πού, αλλά και το πότε.
Σε πειράματα εκπαίδευσης, χρυσόψαρα έχουν μάθει ότι τροφή γίνεται διαθέσιμη σε συγκεκριμένο σημείο μόνο κατά τη διάρκεια ορισμένου χρονικού διαστήματος της ημέρας.
Τα ψάρια δεν επισκέπτονταν απλώς τυχαία το σημείο περιμένοντας μήπως εμφανιστεί φαγητό. Προσάρμοζαν τη συμπεριφορά τους στον χρόνο κατά τον οποίο είχαν μάθει ότι υπήρχε ανταμοιβή.
Με άλλα λόγια, ο μικρός κάτοικος της γυάλας που υποτίθεται ότι κάθε τρία δευτερόλεπτα ξεκινά από το μηδέν μπορούσε να μάθει κάτι πολύ πιο σύνθετο:
«Εδώ υπάρχει φαγητό – αλλά όχι τώρα. Πρέπει να έρθω την κατάλληλη ώρα».
Μπορούν να μάθουν ακόμη και… να οδηγούν
Και ύστερα ήρθε ένα πείραμα που έκανε το ταπεινό χρυσόψαρο να μοιάζει πολύ πιο έξυπνο απ’ όσο του επιτρέπει η φήμη του.
Ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Ben-Gurion του Ισραήλ θέλησαν να εξετάσουν εάν οι ικανότητες προσανατολισμού των ψαριών λειτουργούν μόνο μέσα στο υδάτινο περιβάλλον τους ή αν μπορούν να μεταφερθούν σε έναν εντελώς διαφορετικό χώρο.
Έβαλαν λοιπόν χρυσόψαρα μέσα σε μια δεξαμενή τοποθετημένη πάνω σε μια ειδικά κατασκευασμένη κινούμενη πλατφόρμα με τροχούς.
Μια κάμερα παρακολουθούσε τη θέση του ψαριού μέσα στη δεξαμενή. Όταν εκείνο κολυμπούσε προς μια συγκεκριμένη πλευρά, το όχημα κινούνταν προς την αντίστοιχη κατεύθυνση.
Ο στόχος ήταν να φτάσει σε ένα οπτικό σημάδι μέσα στο δωμάτιο. Και τα χρυσόψαρα έμαθαν να το κάνουν.
Δεν κινούνταν απλώς τυχαία μέχρι να πετύχουν κατά τύχη τον στόχο. Βελτίωναν την επίδοσή τους με την εξάσκηση, μπορούσαν να κινηθούν προς τον στόχο από διαφορετικά σημεία εκκίνησης και δεν αποπροσανατολίζονταν όταν οι ερευνητές προσπαθούσαν να τα παραπλανήσουν με άλλα σημάδια.
Με άλλα λόγια, ναι: επιστήμονες έμαθαν σε χρυσόψαρα να «οδηγούν».
Δεν ζει σε έναν κόσμο που μηδενίζεται κάθε τρία δευτερόλεπτα
Το σημαντικό δεν είναι φυσικά ότι ένα χρυσόψαρο μπορεί να μετακινήσει ένα μικρό όχημα.
Είναι αυτό που αποκαλύπτει η συγκεκριμένη ικανότητα.
Για να μάθει ένα ζώο μια τέτοια διαδικασία πρέπει να μπορεί να συνδέσει τις κινήσεις του με τις συνέπειές τους, να αναγνωρίζει τον στόχο, να προσανατολίζεται και να αξιοποιεί όσα έμαθε σε προηγούμενες προσπάθειες.
Όλα αυτά είναι αδύνατον να συμβαίνουν σε έναν εγκέφαλο που διαγράφει τις πληροφορίες κάθε τρία δευτερόλεπτα.
Τα ψάρια γενικότερα αποδεικνύονται πολύ πιο σύνθετα γνωστικά ζώα από την παλιά εικόνα των σχεδόν αυτόματων οργανισμών που αντιδρούν μόνο σε άμεσα ερεθίσματα.
Και το χρυσόψαρο πληρώνει ίσως περισσότερο από όλα αυτή την παλιά προκατάληψη.
Μήπως φταίει η γυάλα;
Υπάρχει και κάτι ακόμη που πιθανότατα βοήθησε τον μύθο.
Στα ανθρώπινα μάτια, η συμπεριφορά ενός χρυσόψαρου μέσα σε μια μικρή γυάλα μπορεί να φαίνεται μονότονη: κολυμπά προς τη μία πλευρά, στρίβει, επιστρέφει και επαναλαμβάνει.
Είναι εύκολο να προβάλουμε πάνω σε αυτή την εικόνα μια ανθρώπινη εξήγηση: «Δεν θυμάται ότι πέρασε από εκεί πριν από λίγο».
Μόνο που η επανάληψη μιας διαδρομής δεν αποτελεί απόδειξη λήθης. Ένα ζώο μπορεί να επιστρέφει στο ίδιο σημείο επειδή εξερευνά τον χώρο του, αναζητά τροφή ή επειδή απλώς αυτή είναι η συμπεριφορά που του επιτρέπει το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται.
Το ότι εμείς βλέπουμε έναν μικρό, φαινομενικά ίδιο κύκλο δεν σημαίνει ότι για το ψάρι κάθε γύρος είναι ο πρώτος.
Πόσο θυμάται λοιπόν πραγματικά;
Εδώ χρειάζεται η ίδια προσοχή που είχαμε και με τον ελέφαντα.
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό χρονόμετρο που μετρά τη «μνήμη του χρυσόψαρου». Άλλο είναι να θυμάται έναν απλό συσχετισμό, άλλο μια διαδρομή και άλλο ένα ερέθισμα που έχει συνδεθεί με τροφή ή κίνδυνο.
Η διάρκεια της μνήμης εξαρτάται από το είδος της πληροφορίας και τον τρόπο με τον οποίο αυτή έχει αποκτηθεί.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι πολύ απλούστερο: τα τρία δευτερόλεπτα δεν έχουν επιστημονική βάση.
Η ικανότητα των χρυσόψαρων να μαθαίνουν και να διατηρούν πληροφορίες έχει καταγραφεί επανειλημμένα σε πειράματα, σε χρονικές κλίμακες ασύγκριτα μεγαλύτερες.
Και αυτό αρκεί για να καταρρίψει έναν από τους πιο διάσημους μύθους του ζωικού βασιλείου.
Και τότε γιατί εξακολουθούμε να λέμε «μνήμη χρυσόψαρου»;
Για τον ίδιο λόγο που κατηγορούμε τη στρουθοκάμηλο ότι χώνει το κεφάλι της στην άμμο. Γιατί ένας καλός μύθος είναι πολύ δύσκολο να πεθάνει.
Το χρυσόψαρο έγινε το τέλειο σύμβολο της λήθης: μικρό, κλεισμένο σε έναν περιορισμένο χώρο, να επαναλαμβάνει μπροστά στα μάτια μας την ίδια κυκλική διαδρομή.
Και η εικόνα αποδείχθηκε ισχυρότερη από την πραγματικότητα. Έτσι, κάθε φορά που ξεχνάμε ένα όνομα, ένα ραντεβού ή πού αφήσαμε το κινητό μας, εξακολουθούμε να κατηγορούμε το δύσμοιρο χρυσόψαρο.
πηγή: Ναυτεμπορική
