Η Silicon Valley ονειρεύεται διαστημικές αποικίες, πανίσχυρη τεχνητή νοημοσύνη και έναν πολιτισμό που θα αντλεί την ενέργεια ολόκληρου του Ήλιου.
Όμως, όπως παρατηρούν οι Financial Times, ο κόσμος που δημιουργείται θυμίζει όλο και λιγότερο την αισιόδοξη επιστημονική φαντασία του Ισαάκ Ασίμοφ και όλο και περισσότερο τα παρανοϊκά, ασταθή σύμπαντα του Φίλιπ Ντικ.
Η Silicon Valley έχει εδώ και δεκαετίες μια ιδιαίτερη σχέση με την επιστημονική φαντασία. Οι ισχυρότεροι άνθρωποι της τεχνολογίας δεν αρκούνται στο να κατασκευάζουν εταιρείες ή προϊόντα. Μιλούν για αποικίες στον Άρη, μηχανές με συνείδηση, ανθρώπους που θα ξεπεράσουν τα βιολογικά τους όρια και έναν πολιτισμό που κάποτε θα απλωθεί στα άστρα.
Η εικόνα παραπέμπει στον Ισαάκ Ασίμοφ και στον Άρθουρ Κλαρκ, στους συγγραφείς της χρυσής εποχής της επιστημονικής φαντασίας που φαντάστηκαν την ανθρωπότητα να κατακτά το Διάστημα με τη βοήθεια της επιστήμης.
Μόνο που, σύμφωνα με μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ανάλυση των Financial Times, ίσως κοιτάζουμε τον λάθος συγγραφέα.
Ο κόσμος προς τον οποίο κινούμαστε, υποστηρίζουν οι Henry Farrell και Dan Wang στους FT, μοιάζει πολύ περισσότερο με εκείνον που φαντάστηκε ο Φίλιπ Ντικ: δισεκατομμυριούχοι με σχεδόν μεσσιανικές φιλοδοξίες, μηχανές που διεκδικούν ανθρώπινες ιδιότητες, πραγματικότητες που κατασκευάζονται και διαλύονται, άνθρωποι που δεν είναι βέβαιοι για το τι είναι αληθινό και μια πολιτική τάξη που μοιάζει να χάνει την επαφή της με το έδαφος.
Και ξαφνικά ο συγγραφέας του Blade Runner, του Total Recall και του Minority Report δεν μοιάζει πια τόσο πολύ με συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας.
Μοιάζει με χρονικογράφο του 2026.
Από τον Άρη του Μασκ στον παράξενο κόσμο του Ντικ
Αφορμή για την ανάλυση των FT αποτελεί το γιγαντιαίο όραμα που συνοδεύει τη SpaceX. Ο Έλον Μασκ δεν μιλά απλώς για πυραύλους. Η εταιρεία περιγράφει μια διαδρομή που ξεκινά από AI data centers σε τροχιά, περνά από τις αποικίες στον Άρη και μπορεί κάποτε να οδηγήσει ακόμη και σε έναν πολιτισμό επιπέδου Kardashev II – έναν πολιτισμό τόσο προηγμένο ώστε να μπορεί να αξιοποιεί σχεδόν ολόκληρη την ενεργειακή ισχύ του άστρου του.
Είναι η κλασική υπόσχεση της παλιάς επιστημονικής φαντασίας: η τεχνολογία ανοίγει τον δρόμο και η ανθρωπότητα κατακτά τα άστρα.
Οι FT, όμως, αντιστρέφουν την εικόνα.
Ο Μασκ και οι υπόλοιποι μεγιστάνες της Silicon Valley, γράφουν οι Farrell και Wang, μοιάζουν λιγότερο με τις υπερ-ορθολογικές ιδιοφυΐες ενός σύμπαντος του Ασίμοφ και περισσότερο με χαρακτήρες που έχουν δραπετεύσει από κάποιο μυθιστόρημα του Φίλιπ Ντικ.
Και αυτό επειδή ο Ντικ δεν ενδιαφερόταν τόσο για το πού θα μπορούσε να φτάσει η τεχνολογία όσο για το τι θα μπορούσε να κάνει στην ανθρώπινη αντίληψη της πραγματικότητας.
Όταν η μηχανή μοιάζει με άνθρωπο – και ο άνθρωπος με μηχανή
Στο Do Androids Dream of Electric Sheep? του 1968, πάνω στο οποίο βασίστηκε το Blade Runner, το όριο ανάμεσα στον άνθρωπο και το ανδροειδές γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτο.
Οι κυνηγοί των androids αρχίζουν να μοιάζουν με τις ίδιες τις μηχανές που καταδιώκουν. Και κάποια στιγμή προκύπτει το πιο ενοχλητικό ερώτημα: πώς ξέρεις ότι εσύ ο ίδιος είσαι άνθρωπος;
Σχεδόν έξι δεκαετίες αργότερα, παρατηρούν οι FT, κατασκευάζουμε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που μπορούν να φαίνονται τόσο ανθρώπινα ώστε να μπερδεύουν ακόμη και εκείνους που αλληλεπιδρούν καθημερινά μαζί τους – ενώ την ίδια στιγμή αποτυγχάνουν θεαματικά σε πράγματα που ένας άνθρωπος θεωρεί αυτονόητα.
Αυτό ακριβώς είναι το είδος της τεχνολογίας που φανταζόταν ο Ντικ: όχι τέλεια, αλλά παράξενα ανθρώπινη, παρεμβατική, ιδιότροπη και συχνά δυσλειτουργική.
Στο Ubik του 1969, ακόμη και η πόρτα ενός διαμερίσματος απαιτεί πληρωμή για να ανοίξει και να κλείσει. Όταν ο πρωταγωνιστής απειλεί να την ξηλώσει, εκείνη τον απειλεί με… δικαστική προσφυγή.
Το 1969 ήταν παραλογισμός. Σήμερα, στην εποχή των συνδρομών, των «έξυπνων» συσκευών, των ψηφιακών βοηθών και του λογισμικού που ελέγχει ολοένα μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητάς μας, το αστείο ακούγεται ανησυχητικά οικείο.
«Τι είναι πραγματικότητα;»
Πίσω από σχεδόν ολόκληρο το έργο του Ντικ βρίσκονται δύο ερωτήματα, εξηγεί η βρετανική εφημερίδα: Τι είναι πραγματικότητα; Και τι είναι ένας αυθεντικός άνθρωπος;
Δεν ήταν απλώς φιλοσοφικές εμμονές. Ο συγγραφέας έζησε περιόδους παράνοιας, έκανε βαριά χρήση αμφεταμινών και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του ακροβατώντας ανάμεσα στη δημιουργικότητα και στην ψυχική αποδιοργάνωση.
Πέθανε το 1982 χωρίς να έχει γνωρίσει τη λογοτεχνική αναγνώριση που απέκτησε μεταθανάτια.
«Δεν ήταν καλός συγγραφέας για την εποχή του. Είναι όμως σπουδαίος συγγραφέας για τη δική μας», είναι ουσιαστικά το προκλητικό επιχείρημα που αναπτύσσουν οι FT.
Γιατί σήμερα η πραγματικότητα έχει γίνει το ίδιο εύθραυστη με εκείνη των βιβλίων του.
AI companions μετατρέπονται για ορισμένους σε φίλους ή ερωτικούς συντρόφους. Αλγόριθμοι κατασκευάζουν εικόνες, φωνές και γεγονότα που δεν υπήρξαν ποτέ. Τα social media δημιουργούν παράλληλα πληροφοριακά σύμπαντα στα οποία διαφορετικές ομάδες ανθρώπων μπορούν να ζουν μέσα στην ίδια χώρα αλλά να μη συμφωνούν ούτε για τα βασικά γεγονότα.
Οι πανίσχυροι δισεκατομμυριούχοι του Φίλιπ Ντικ
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της ανάλυσης των FT.
Στα βιβλία του Ντικ εμφανίζεται ξανά και ξανά μια παράξενη ελίτ: μεγιστάνες εταιρειών, χαρισματικοί ιδρυτές, ιδιοκτήτες τεχνολογιών και ακινήτων, άνθρωποι που αποκτούν τόση οικονομική δύναμη ώστε αρχίζουν να επηρεάζουν την ίδια τη δομή της κοινωνίας.
Θα μπορούσε κανείς να τους συναντήσει σήμερα στη Silicon Valley.
Οι FT στρέφουν το βλέμμα στους Έλον Μασκ, Πίτερ Τιλ, Μαρκ Άντρεσεν, Σαμ Άλτμαν, Μαρκ Ζάκερμπεργκ, όχι επειδή είναι ίδιοι μεταξύ τους, αλλά επειδή ο καθένας ενσαρκώνει μια διαφορετική εκδοχή αυτής της τεχνολογικής κοσμοθεωρίας.
Ο Άντρεσεν χρηματοδοτεί εταιρείες που επιχειρούν να ανατρέψουν ολόκληρους κλάδους και ταυτόχρονα μιλά για ένα μέλλον όπου οι απόγονοί μας θα «ζουν στα άστρα».
Ο Τιλ συνδυάζει ένα εντυπωσιακό επενδυτικό ένστικτο με έντονο ενδιαφέρον για θεολογικές και εσχατολογικές ιδέες, ακόμη και για τη φύση του Αντίχριστου.
Ο Άλτμαν περιγράφει την AI σαν ένα «τζίνι» που πλησιάζουμε στο σημείο να δημιουργήσουμε και το οποίο θα μπορεί να πραγματοποιεί σχεδόν κάθε επιθυμία.
Και ο Ζάκερμπεργκ, σημειώνουν οι FT, επιχειρεί κάτι που θα μπορούσε σχεδόν να έχει βγει αυτούσιο από βιβλίο του Ντικ: να δημιουργήσει μια AI εκδοχή του εαυτού του, ικανή να αλληλεπιδρά με εργαζομένους.
Η επιχείρηση που πουλά μια άλλη πραγματικότητα
Η απόλυτη ίσως σύνδεση με τη σημερινή Silicon Valley βρίσκεται στο The Three Stigmata of Palmer Eldritch.
Στο μυθιστόρημα του 1965, ένας επιχειρηματίας επιστρέφει από τα άστρα και προσφέρει στους ανθρώπους ένα προϊόν που τους επιτρέπει να μπαίνουν σε φανταστικούς κόσμους όπου μπορούν να πραγματοποιούνται οι επιθυμίες τους.
Μόνο που οι κόσμοι αυτοί περιστρέφονται τελικά γύρω από τον ίδιο τον Eldritch. Το προϊόν δεν αλλάζει απλώς την εμπειρία των πελατών του. Καταλαμβάνει την πραγματικότητά τους.
Για τους FT, η αναλογία με τη σημερινή οικονομία της τεχνολογίας είναι δύσκολο να αγνοηθεί.
Οι μεγαλύτερες πλατφόρμες του κόσμου δεν πουλούν πλέον μόνο υπηρεσίες. Διαμορφώνουν το πληροφοριακό περιβάλλον μέσα στο οποίο δισεκατομμύρια άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πολιτική, την κοινωνία, τους άλλους ανθρώπους – ακόμη και τον εαυτό τους.
Όταν η επιστημονική φαντασία γίνεται business plan
Υπάρχει και μια δεύτερη μεταμόρφωση.
Ιδέες που κάποτε αποτελούσαν ακραίες επιστημονικές υποθέσεις γίνονται πλέον επενδυτικά αφηγήματα δισεκατομμυρίων.
Ο φυσικός Freeman Dyson είχε συζητήσει από τη δεκαετία του 1960 την ιδέα γιγαντιαίων κατασκευών γύρω από ένα άστρο, ικανών να δεσμεύσουν την ενέργειά του. Ο ίδιος αντιμετώπιζε με αρκετή επιφύλαξη τις υπερβολικές εκδοχές αυτής της ιδέας.
Σήμερα, παρατηρούν οι FT, παρόμοια οράματα δεν τροφοδοτούν μόνο μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας. Μπαίνουν σε παρουσιάσεις εταιρειών και χρηματοοικονομικά μοντέλα.
Η άγρια επιστημονική φαντασία έχει γίνει καύσιμο για εξίσου άγρια χρηματοοικονομική κερδοσκοπία.
Και κάπου εδώ ο κόσμος του Ντικ συναντά απόλυτα τον δικό μας: το επιχειρηματικό σχέδιο, η ιδεολογία και η φαντασίωση αρχίζουν να γίνονται ένα.
Τραμπ, Μασκ και η κατασκευή παράλληλων κόσμων
Η ανάλυση των FT δεν περιορίζεται στην τεχνολογία. Οι Farrell και Wang συνδέουν τον κόσμο του Ντικ και με τη σημερινή πολιτική πραγματικότητα των ΗΠΑ, βλέποντας ιδιαίτερα στον Ντόναλντ Τραμπ χαρακτηριστικά των ισχυρών αλλά βαθιά αυτοαναφορικών προσώπων που κατοικούν στα μυθιστορήματά του. Κάπου εδώ να σημειώσουμε ότι από το 2016 η Ναυτεμπορική είχε κάνει τον παραλληλισμό των όσων ζούσαμε με τον Τραμπ με τον «Άνθρωπο στο Ψηλό Κάστρο».
Στα βιβλία του Ντικ, η δύναμη που μοιάζει αρχικά να κινεί τα νήματα του κόσμου συχνά αποδεικνύεται πολύ λιγότερο μεγαλειώδης: πίσω από την τρομακτική συνωμοσία μπορεί να βρίσκεται ένας ανασφαλής, ζηλόφθονος ή εμμονικός άνθρωπος.
Στο Ubik, για παράδειγμα, μια φαινομενικά πανίσχυρη δύναμη που καταδιώκει τους χαρακτήρες αποδεικνύεται τελικά κάτι πολύ πιο πεζό και ανθρώπινο.
Αυτή ακριβώς η ιδέα, υποστηρίζουν οι FT, έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου η πολιτική, τα social media, η διασημότητα και η επιχειρηματική εξουσία έχουν δημιουργήσει τεράστιους μηχανισμούς προσωπολατρίας.
3 μαθήματα από έναν συγγραφέα που έζησε μέσα στην παράνοια
Οι FT καταλήγουν σε τρία μαθήματα από τον Φίλιπ Ντικ για τον σημερινό κόσμο.
Το πρώτο είναι ότι οι δυτικές κοινωνίες ίσως φοβούνται τους λάθος κινδύνους. Οι κυβερνήσεις ανησυχούν –δικαιολογημένα– για γεωπολιτικούς αντιπάλους όπως η Κίνα, αλλά ενδέχεται να υποτιμούν πολύ πιο παράξενες απειλές: δισεκατομμυριούχους που μπορούν να αναδιαμορφώνουν το πληροφοριακό περιβάλλον εκατομμυρίων ανθρώπων, τεχνητές πραγματικότητες που γίνονται πιο ελκυστικές από την πραγματική και μηχανές που είναι όλο και δυσκολότερο να ξεχωρίσεις από ανθρώπους.
Το δεύτερο είναι ότι η τεχνολογία δεν είναι αναγκαστικά ο εχθρός. Ο Ντικ δεν παρουσιάζει πάντοτε τις μηχανές ως δυνάμεις που θέλουν να καταστρέψουν τον άνθρωπο. Σε ορισμένα έργα του μπορούν ακόμη και να λειτουργήσουν ως σύμμαχοί του απέναντι σε πολιτικά συστήματα καταπίεσης.
Το τρίτο –και σημαντικότερο– είναι ότι ο σκοπός της τεχνολογίας δεν μπορεί να επιβάλλεται αποκλειστικά από πάνω προς τα κάτω, από μια μικρή ομάδα ανθρώπων που αποφασίζει ποιο πρέπει να είναι το μέλλον της ανθρωπότητας.
Η πραγματικότητα είναι αυτό που δεν εξαφανίζεται
Και κάπου εδώ βρίσκεται ίσως η ισχυρότερη ιδέα που άφησε πίσω του ο Φίλιπ Ντικ.
Πραγματικότητα είναι αυτό που, όταν σταματήσεις να το πιστεύεις, δεν εξαφανίζεται.
Σε έναν κόσμο deepfakes, generative AI, αλγοριθμικών feeds, πολιτικών παράλληλων πραγματικοτήτων και δισεκατομμυριούχων που μιλούν για το πεπρωμένο της ανθρωπότητας, η φράση ακούγεται σχεδόν σαν οδηγία επιβίωσης.
Οι FT θυμίζουν ότι για τον Ντικ η διέξοδος από τον παραλογισμό δεν βρίσκεται σε κάποια ακόμη μεγαλύτερη τεχνολογική ουτοπία. Βρίσκεται στα μικρά και απτά πράγματα: στις ανθρώπινες σχέσεις, στην καλοσύνη, στην υπομονή, στη συνέπεια, σε ό,τι εξακολουθεί να υπάρχει όταν καταρρεύσει η φαντασίωση.
Ίσως λοιπόν κοιτούσαμε τόσα χρόνια προς λάθος κατεύθυνση. Η Silicon Valley μάς έμαθε να σηκώνουμε το βλέμμα στα άστρα, στον Άρη, στην υπερνοημοσύνη και σε πολιτισμούς που θα αιχμαλωτίζουν την ενέργεια του Ήλιου. Οι Financial Times, όμως, προτείνουν να κοιτάξουμε πολύ πιο κοντά.
Γιατί το μέλλον που φτάνει δεν φαίνεται να είναι η τακτοποιημένη, ορθολογική τεχνολογική ουτοπία του Ασίμοφ.
Είναι ασταθές, υπερσυνδεδεμένο, γεμάτο μηχανές που μοιάζουν με ανθρώπους, ανθρώπους που κατασκευάζουν δικές τους πραγματικότητες και πανίσχυρους επιχειρηματίες που θέλουν να μας πείσουν να κατοικήσουμε μέσα σε αυτές.
Είναι, με άλλα λόγια, τρομακτικά κοντά στον κόσμο που ο Φίλιπ Κ. Ντικ είχε ήδη φανταστεί πριν από εξήντα χρόνια.
πηγή Ναυτεμπορική
