Πριν ακόμη χαράξει καλά, η Πίνδος γίνεται πεδίο μιας αναμέτρησης που μπορεί να χωρίσει στα δύο τις ελληνικές δυνάμεις.
Η μεραρχία «Τζούλια», περίπου 10.800 άνδρες, κινείται μέσα από δύσβατες ορεινές διαβάσεις. Η αποστολή της είναι συγκεκριμένη: να φτάσει στο Μέτσοβο, να κόψει τον σύνδεσμο ανάμεσα στην Ήπειρο και τη Δυτική Μακεδονία και να ανοίξει τον δρόμο για την ιταλική προέλαση.
Απέναντί της βρίσκεται το Απόσπασμα Πίνδου, περίπου 2.000 άνδρες με περιορισμένα μέσα και μια εκτεταμένη γραμμή να υπερασπιστούν. Το αριθμητικό χάσμα είναι συντριπτικό.
Η «Τζούλια» έχει εκπαιδευτεί για ορεινές επιχειρήσεις και θεωρείται επίλεκτη μονάδα του ιταλικού στρατού. Η Πίνδος, όμως, δεν είναι ένας ακόμη ορεινός όγκος στον χάρτη. Είναι ένα πεδίο όπου οι δρόμοι λιγοστεύουν, οι αποστάσεις μετριούνται σε ώρες πορείας και κάθε ύψωμα μπορεί να αποδειχθεί κλειδί για την επόμενη κίνηση.
Η προέλαση και η υποχώρηση
Η ιταλική επίθεση στην Πίνδο αρχίζει στις 5 το πρωί της 28ης Οκτωβρίου. Τα ελληνικά τμήματα στον κεντρικό τομέα αναγκάζονται να συμπτυχθούν και τις επόμενες ημέρες η πίεση μεγαλώνει. Οι Αλπινιστές προωθούνται, καταλαμβάνουν χωριά και περνούν βαθύτερα στην οροσειρά. Η «Τζούλια» φτάνει στη Βωβούσα, αλλά το Μέτσοβο παραμένει μακριά.
Η ελληνική υποχώρηση δεν είναι εικόνα μιας μεθοδικά σχεδιασμένης παγίδας που λειτουργεί από την πρώτη στιγμή. Είναι μια δύσκολη σύμπτυξη υπό πίεση, με τις ελληνικές μονάδες να προσπαθούν να κρατήσουν επαφή και να κερδίσουν χρόνο, ώσπου να φτάσουν ενισχύσεις. Το Απόσπασμα Πίνδου δεν μπορεί μόνο του να καλύψει κάθε πέρασμα και κάθε πλαγιά. Η πρώτη φάση της μάχης αποκαλύπτει πόσο κοντά βρίσκεται ο κίνδυνος: αν οι Ιταλοί φτάσουν στο Μέτσοβο, οι ελληνικές δυνάμεις της Ηπείρου απειλούνται με αποκοπή.
Το έδαφος δυσκολεύει και τις δύο πλευρές, αλλά δεν τις δυσκολεύει με τον ίδιο τρόπο. Οι Ιταλοί πρέπει να προωθούν άνδρες και εφόδια μέσα από ορεινές διαβάσεις, ενώ οι ελληνικές ενισχύσεις κατευθύνονται προς μια περιοχή όπου κάθε μετακίνηση απαιτεί χρόνο και συντονισμό. Η βροχή, το κρύο και, στη συνέχεια, τα χιόνια επιβαρύνουν την επιχείρηση. Δεν αρκεί να φτάσεις μπροστά· πρέπει να μπορείς να διατηρήσεις ανοιχτό τον δρόμο πίσω σου.
Η αντεπίθεση αλλάζει τη φορά της μάχης
Το ελληνικό Γενικό Στρατηγείο ενισχύει το Απόσπασμα Πίνδου και αναθέτει στην Ι Μεραρχία να ανασυγκροτήσει τις δυνάμεις και να περάσει στην αντεπίθεση. Την 1η Νοεμβρίου, ελληνικά τμήματα χτυπούν το αριστερό πλευρό της «Τζούλια».
Η επιχείρηση δεν καταστρέφει αμέσως τη μεραρχία, αλλά σταθεροποιεί το μέτωπο και αναγκάζει την ιταλική διοίκηση να υπολογίσει ξανά τον κίνδυνο.
Τις επόμενες ημέρες, οι ελληνικές κινήσεις στρέφονται στα πλευρά και στις διαβάσεις που χρειάζονται οι Ιταλοί για να συνεχίσουν την προέλαση. Στις 2 και 3 Νοεμβρίου, η Ι Μεραρχία καταλαμβάνει το ύψωμα Ταμπούρι και τη Φούρκα, ενώ η Ταξιαρχία Ιππικού ανακαταλαμβάνει τη Σαμαρίνα. Η «Τζούλια» έχει προχωρήσει, αλλά η προώθησή της την εκθέτει: οι ελληνικές δυνάμεις επιχειρούν να αποκόψουν τα τμήματα που έχουν κινηθεί νοτιότερα.
Στις 2 Νοεμβρίου τραυματίζεται σοβαρά στο στήθος ο Δαβάκης, κοντά στη Φούρκα, ενώ βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Η απομάκρυνσή του από τις επιχειρήσεις είναι βαρύ πλήγμα για το Απόσπασμα, αλλά η μάχη έχει ήδη περάσει σε νέα φάση. Τη διοίκηση αναλαμβάνουν άλλοι αξιωματικοί και οι ελληνικές ενισχύσεις συνεχίζουν να καταφθάνουν.
Στις 4 με 6 Νοεμβρίου η ιταλική μεραρχία υποχωρεί και μεγάλο τμήμα της κινδυνεύει να αποκοπεί στο Δίστρατο. Η επέμβαση της 47ης Μεραρχίας «Μπάρι» βοηθά τα υπολείμματα της «Τζούλια» να διαφύγουν από τις διαβάσεις του Σμόλικα. Οι Ιταλοί υποχωρούν προς την Κόνιτσα.
Οι 2.000 δεν έμειναν μόνοι
Στην Πίνδο, η μάχη δεν διεξάγεται μόνο από τις μονάδες που εμφανίζονται στους στρατιωτικούς χάρτες. Κάτοικοι των γύρω χωριών, γυναίκες και άνδρες, μεταφέρουν πυρομαχικά, τρόφιμα και άλλα εφόδια στην πρώτη γραμμή. Όπου τα οχήματα δεν μπορούν να περάσουν, το φορτίο ανεβαίνει στα μονοπάτια με τα χέρια και τις πλάτες τους. Η βοήθειά τους δεν αντικαθιστά τις στρατιωτικές ενισχύσεις, αλλά στηρίζει τις μονάδες που πολεμούν σε ένα μέτωπο με εξαιρετικά δύσκολη πρόσβαση.
Στις 13 Νοεμβρίου αποκαθίσταται η ελληνική αμυντική γραμμή από τον Σμόλικα έως τον Γράμμο. Η προσπάθεια της «Τζούλια» να περάσει την Πίνδο και να φτάσει στο Μέτσοβο έχει αποτύχει. Ο κίνδυνος να χωριστούν οι ελληνικές δυνάμεις της Ηπείρου από εκείνες της Δυτικής Μακεδονίας έχει αποτραπεί.
Οι περίπου 2.000 άνδρες του Αποσπάσματος Πίνδου δεν κερδίζουν μόνοι τους ολόκληρη τη μάχη: κρατούν όσο μπορούν, υποχωρούν όταν πιέζονται, ανασυγκροτούνται και πολεμούν μαζί με τις μονάδες που φτάνουν ως ενισχύσεις.
Αυτή ακριβώς είναι η δραματική ανατροπή. Η επίλεκτη μεραρχία που ξεκινά για να διασπάσει το ελληνικό μέτωπο δεν φτάνει στον στόχο της και αναγκάζεται να υποχωρήσει από τα βουνά. Στην Πίνδο, ο μύθος της εύκολης ιταλικής νίκης καταρρέει πριν ακόμη συμπληρωθούν δύο εβδομάδες πολέμου.
